Borges, Babel en de boekenzucht

In 1941 publiceerde Jorge Luis Borges zijn korte verhaal De bibliotheek van Babel. Net als de meeste van zijn andere verhalen, is het fantastisch, surrealistisch en overgoten met een saus van eruditie en speelsheid. Borges confronteert ons met grenzeloze informatiezeeën, de nachtmerrie van eindeloze combinatiemogelijkheden van stukjes informatie, en met de waanzin die dit teweeg brengt.

De verteller laat de lezer kennismaken met het universum, dat in alle richtingen tot in het oneindige is ingedeeld in zeshoekige ruimtes met in het midden immense luchtkokers, zodat de lagere en hogere verdiepingen te zien zijn. ‘De indeling van de galerijen is onveranderlijk. Twintig boekenplanken, vijf lange planken per vlak, bedekken alle vlakken op twee na.’ Die twee vormen de doorgang naar aangrenzende galerijen, met nissen voor enerzijds een toilet, en anderzijds een wenteltrap. ‘Op iedere plank staan tweeëndertig boeken van eenvormig formaat; ieder boek bestaat uit vierhonderdtien bladzijden; iedere bladzijde uit veertig regels, iedere regel uit tachtig zwarte letters.’ Tot slot zijn er vijfentwintig orthografische symbolen (dus 'lettertekens'). 

De combinatoriek die dit oplevert, doet de mensen beseffen dat vroeg of laat in de grenzeloosheid van het heelal alles een keer in de boeken gedrukt moet staan. Alles wat maar te zeggen valt, duikt een keer in de boekenzee op. Echter, ‘voor één verstandige regel of één onomwonden mededeling bestaan er mijlen onzinnige kakofonieën, verbale samenraapsels en incoherenties’. Een beetje zoals het internet. 

Het groteske karakter van de situatie is even humoristisch als cynisch. In het ontzaglijke universum leiden de regels van de combinatoriek ertoe dat in de boeken uiteindelijk alles te vinden is wat maar uit te drukken valt. Borges geeft een voor hem typerende opsomming: ‘de minutieuze geschiedenis van de toekomst, de autobiografieën van de aartsengelen, de betrouwbare catalogus van de Bibliotheek, duizenden en duizenden valse catalogi, de aantoning van de valsheid van de ware catalogus, het gnostische evangelie van Basilides, het commentaar op dat evangelie, het commentaar op het commentaar op dat evangelie, het waarheidsgetrouwe verslag van jouw dood, de vertaling van ieder boek in alle talen, de inlassing van elk boek in alle boeken’.

Dan begint de chaos. Er ontstaan pelgrimages, een inquisitie, sektes en bijgeloof. Miljoenen ‘zinloze’ boeken worden de schachten ingeworpen (en die dus eindeloos zullen blijven vallen). Men vervloekt, men wurgt. Mensen worden krankzinnig of depressief of plegen zelfmoord. Eeuwenlang verspillen generaties mensen hun gehele leven aan een zoektocht zonder einde. Aldus worden de collectie en de bevolking gedecimeerd. Het is niet erg moeilijk om hier een allegorie in te zien.

Deze situatie stemt in elk geval tot nadenken. De geschiedenis duurt lang, gruwelijk lang. Als we maar lang genoeg wachten, dan wordt vroeg of laat alles wel een keer gedacht en gezegd. Het kán eenvoudig niet anders, of op een bepaald moment zal iemand beginnen te profeteren, en vervolgens te interpreteren. Het menselijk brein is voorgeprogrammeerd om patronen te zoeken en alles betekenis toe te kennen, dus ook uit de grootste kakofonie zal vroeg of laat voor iemand een boodschap verschijnen. Als de geschiedenis ons erfgoed geeft, en als het erfgoed onze universele bibliotheek is, dan zitten we misschien in een soortgelijk parket als de verteller. We zijn onze eigen bibliothecarissen die proberen een weg te vinden. Het is dan een kwestie van tijd, voordat een Simon Magus, Apollonios van Tyana, Jesjoea of volksmenner opstaat die klanken tot woorden smeedt, en woorden aaneenrijgt tot een discours. Zo nu en dan verschijnen in de geschiedenis vervolgens pelgrimages, inquisitie, sektes, bijgeloof, boekverbrandingen en moord, maar ook inzicht...

[Afbeelding: De bibliotheek van Babel, door Eric Desmazieres]