Recensie van 'Inside the Neolithic Mind'

David Lewis-Williams & David Pearce. Inside the Neolithic Mind. Londen: Thames & Hudson, 2005.

De auteurs begonnen aan een ambitieus project. Ze proberen via moderne inzichten in de werking van de menselijke geest inzicht te krijgen in archeologische vondsten uit het neolithicum. Daarmee verband houden zoeken de auteurs antwoorden op vragen als: Hoe zag de prehistorische mens de kosmos? Hoe ontstond religie? Hoe ontstond sociale gelaagdheid? En dan met name toegespitst op het Midden-Oosten, waar nu eenmaal veel is opgegraven. Terechte vragen, maar de poging om ze te beantwoorden is niet zo geslaagd. Academische recensies zijn overwegend niet zo positief over de inhoud. Wél over de stijl, maar dat is iets heel anders.

Het brein zou ontvankelijk zijn voor visioenen, hallucinaties e.d. (altered state of consciousness, 'veranderde staat van bewustzijn'), en dat zou een belangrijke grondslag zijn voor de ontwikkeling van prehistorische wereldvisies en religie. Het brein zou bijvoorbeeld zo geprogrammeerd zijn, dat de mens van nature een bovenwereld, aardse wereld en een onderwereld onderscheidt (of: hemel, aarde en hel). Zulke opvattingen worden 'neurologisch voortgebracht' (neurologically generated). Bewijs voor dit alles zou overal terug te vinden in bijvoorbeeld prehistorische monumenten. Bovendien zou eruit volgen dat de neolithische samenleving hoofdzakelijk sjamanistisch was, omdat de extase kenmerkend (maar niet exclusief) is voor sjamanisme. Een probleem is dat niet alle religiositeit zomaar teruggevoerd kan worden op een altered state of consciousness. Bovendien hoeft die gewijzigde bewustzijnsvorm niet bij alle mensen hetzelfde te zijn. (Hun bewijs bestaat slechts uit een handvol anekdotes.) Een ander probleem is dat nergens precies duidelijk wordt wat 'neurologically generated' eigenlijk inhoudt. Alternatieve verklaringen voor wereldvisies en de vormgeving van prehistorische gebouwen, die goed denkbaar zijn, worden niet of weinig meegenomen in hun analyses. Dat is nodeloos reductionistisch, en dat is het boek mijns inziens terecht verweten.

Deze benaderingswijze leidt er bijvoorbeeld toe, dat de auteurs veel kosmologische symboliek in van alles en nog wat gaan lezen. Eén voorbeeld uit vele. De huizen van de prehistorische stad Çatalhöyük waren niet toegankelijk via deuren, maar via de daken en dus ladders. De daken vertegenwoordigen de bovenwereld, en de ladders zijn kosmische ladders die de verschillende lagen met elkaar verbinden, zoals de ladder van Jakob (een zogeheten axis mundi). De vraag is dan waarom de bewoners van de stad dit überhaupt zouden doen, en wat dit in concreto betekent voor deze cultuur, maar nog belangrijker is waarom alle andere volkeren dit niet ook zo deden. De lezer tast in het duister.

De auteurs trekken dus snel conclusies. Om hun theorie over de prehistorische geest te onderbouwen, gebruiken ze bovendien bronnen uit allerlei werelddelen en periodes, van Zuid-Amerikaanse indianenstammen tot en met moderne Engelse poëzie. Ze laten de sociaal-culturele context van die voorbeelden - onterecht - achterwege. Dat maakt het geheel nogal anekdotisch en generaliserend. Daarbij zijn ze selectief in het gebruiken van voorbeelden, omdat ze  per se willen aantonen dat de neolithische mens zijn kosmologische opvatting in allerlei gebouwen verwerkte, omdat de menselijke geest nu eenmaal zo is geprogrammeerd. Prehistorische monumenten die niet in hun kader passen, worden niet besproken (en dus worden tegenargumenten tegen hun stellingen ook niet door henzelf weerlegd: een gemiste kans).

Hoewel de vragen en onderwerpen van de auteurs interessant zijn, is het boek in grote lijnen te speculatief, te selectief en te generaliserend. Ze geven aan niet reductionistisch te willen zijn, maar zijn dit wel. Ze willen te veel verschillende zaken - gescheiden door tijd en ruimte - te graag herleiden tot één verklaring op basis van neurologische inzichten, die te vaak duister blijven. De auteurs beloven al met al meer dan ze waarmaken. Ik twijfelde om drie op vijf sterren te geven, maar omdat al genoeg over het verre verleden en religie wordt gespeculeerd, geef ik twee op vijf sterren.

Ik heb mijn recensie hier op Bol.com geplaatst.